কুণ্ডলী
In 1820, Danish Physicist, Hans Christian Oersted observed that current through a wire caused a deflection in a nearby magnetic needle. This indicates that magnetic field is associated with a current carrying conductor.
Biot – Savart Law
Biot and Savart conducted many experiments to determine the factors on which the magnetic field due to current in a conductor depends. The results of the experiments are summarized as Biot-Savart law.
Let us consider a conductor XY carrying a current I . AB = dl is a small element of the conductor. P is a point at a distance r from the middle point O of AB. According to Biot and Savart, the magnetic induction dB at P due to the element of length dl is
১৮২০ চনত ডেনিছ পদাৰ্থবিজ্ঞানী হান্স খ্ৰীষ্টিয়ান অ’ৰষ্টেডে লক্ষ্য কৰিলে যে এটা পোন তাঁৰৰ ওচৰত থকা চুম্বকীয় কম্পাছৰ বেজী এটাত কাৰেণ্টে লক্ষণীয় বিচ্যুতিৰ সৃষ্টি কৰে ।
তেওঁ দেখিলে যে পোন তাঁৰডাল সমতলৰ লগত লম্বভাৱে থাকে আৰু তাঁৰডালক কেন্দ্ৰ হিচাপে লৈ কাল্পনা কৰা বৃত্তৰ এটা ৰ স্পৰ্শকৰ দিশে চুম্বকীয় কম্পাছৰ বেজীটো থাকে । বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশটো ওলোটা কৰিলে বেজীৰ দিশটোও ওলোটা হৈ পৰে । এইটো হয় লক্ষ্যণীয় যে পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰখনক আওকাণ কৰা হয়।কাৰেণ্ট মান বৃদ্ধি কৰিলে বা বেজীটো তাঁৰৰ ওচৰলৈ অনাৰ লগে লগে চুম্বকীয় কম্পাছৰ বেজীটোৰ বিচ্যুতি বৃদ্ধি পায় । তাঁৰৰ সজ্জাৰ চাৰিওফালে ছটিয়াই দিয়া লোহাৰ গুৰিয়ে তাঁৰডালক কেন্দ্ৰ হিচাপে লৈ সমকেন্দ্ৰিক বৃত্তৰ সৃষ্টি কৰে । অৰ্ষ্টেডে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে গতিশীল আধান বা প্ৰবাহে ইয়াৰ চাৰিওফালৰ মহাকাশত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ।
আমি চুম্বকত্বৰ অধ্যায়নত , এটা নিয়মটো মানি চলিম :- এটা কাৰেণ্ট বা (বৈদ্যুতিক বা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ , কাগজৰ সমতলৰ পৰা লম্ব ভাৱে ওলাই অহাটো এটা ডটৰ দ্বাৰা চিত্ৰিত কৰা হৈছে আৰু কাগজৰ সমতলৰ ভিতৰলৈ লম্ব ভাৱে সোমাই এটা ক্ৰছৰ দ্বাৰা চিত্ৰিত কৰা হৈছে।
বৰ্তমানৰ উপাদানৰ বাবে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ, BIOT-SAVART আইন
১৮২০ চনত ডেনিছ পদাৰ্থবিজ্ঞানী হান্স খ্ৰীষ্টিয়ান অ’ৰষ্টেডে লক্ষ্য কৰিছিল যে তাঁৰৰ মাজেৰে যোৱা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ ফলত ওচৰৰ চুম্বকীয় বেজী এটাত বিচ্যুতি ঘটে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ এটা বিদ্যুৎ প্ৰবাহ বহনকাৰী পৰিবাহীৰ সৈতে জড়িত।
Biot – Savart Law
Biot আৰু Savart এ বহুতো পৰীক্ষা কৰি পৰিবাহীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ ফলত হোৱা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ কি কি কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল সেইটো নিৰ্ণয় কৰিছিল। পৰীক্ষাসমূহৰ ফলাফলসমূহ বায়’ট-ছাভাৰ্ট নিয়ম হিচাপে সামৰি লোৱা হৈছে।
I বিদ্যুৎ প্ৰবাহ বহন কৰা এটা পৰিবাহী XY বিবেচনা কৰা যাওক। AB = dl হৈছে পৰিবাহীটোৰ এটা সৰু মৌল। P হৈছে AB ৰ মাজৰ বিন্দু O ৰ পৰা r দূৰত্বত থকা এটা বিন্দু। বায়ট আৰু ছাভাৰ্টৰ মতে, dl দৈৰ্ঘ্যৰ মৌলৰ বাবে P ত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ dB –
———————————-
Whenever magnetic flux linked with a coil changes , an emf is induced in the coil , which is known as electromagnetic induction
Electromagnetic induction is the phenomenon due to which an electric current is induced in a coil due to a changing magnetic field
due to relative motion between coil in a magnet , an EMF is induced in the coil is known as electromagnetic induction
Magnetic flux
it is the number of magnetic lines of force passing through a coil perpendicularly placed in a magnetic field .
Let a coil of cross sectional area A be placed in a uniform magnetic field B , such that the normal of the coil makes an angle θ with the direction of the magnetic field . Resolving B we have
(i) B cosθ along the normal of the coil
(ii) B sinθ along the surface of the coil
Since B cos theta is responsible for the calculation of magnetic flux through the coil , so according to the definition magnetic flux passing to the coil
ϕ= B cos x S = BS cos
=
CGS unit of magnetic flux = maxwell
SI unit of magnetic flux = weber
dimensional formula of magnetic flux
Faraday’ laws of Electromagnetic induction:-
(I) Whenever magnetic flux linked with a coil changes , an emf is induced in it , which lasts si long as the change in magnetic flux continues .
(II) The emf induced in the coil is directly proportional to the rate of change of magnetic flux linked with the coil .
Expression for induced emf
Let in a small time interval ∆t , magnetic flux linked with the coil changes by ∆ .
Rate of change of magnetic flux=
According to Faraday’s law
E
= E = K
According to Lenz , K =-1
So , e = –
Lenz’s law
” The direction of the induced current is such that it tries to oppose the cause creating it .”
Q- Prove that Lenz’s law is obeying the principle of construction of mechanical energy.
Or , Explain the origin of the induced emf .
Ans – Let a north pole of a bar magnet is pushed towards a coil, so that magnetic flux through the coil increases , inducing a current in it , in anticlockwise direction in order to oppose the approaching action of the north pole .So work is done by the
—————————–
যেতিয়াই কোনো কুণ্ডালীৰ সৈতে সংযুক্ত চুম্বকীয় অভিৱাহ বা ফ্লাক্সৰ মান সলনি হয়, তেতিয়াই কুণ্ডালীটোত এটা বিদ্যুত চালক বল (emf) আৱিষ্ট হয় । চুম্বক ক্ষেত্ৰৰ সহায়ত বিদ্যুৎপ্ৰৱাহ সৃষ্টি হোৱা এই ঘটনাটোকে বিদ্যুৎচুম্বকীয় আৱেশ বোলা হয়।
কুণ্ডালী এটা আৰু চুম্বকৰ মাজত হোৱা আপেক্ষিক গতিৰ বাবে কুণ্ডালীটোত এটা বিদ্যুৎ চালক বল আৱিষ্ট হোৱা পৰিঘটনাটোকে বিদ্যুৎচুম্বকীয় আৱেশ বুলি জনা যায়।
চুম্বকীয় অভিৱাহ বা ফ্লাক্স
চুম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত ৰখা কোনো এক কুণ্ডালীৰ মাজেৰে লম্বভাবে পাৰ হৈ যোৱা চুম্বকীয় বলৰ ৰেখাৰ সংখ্যাকে চুম্বকীয় অভিৱাহ বা ফ্লাক্স বোলা হয় ।